Ерекше қажеттіліктері бар адамдарға қалай құрмет көрсетілуі керек
Қазіргі уақытта Қазақстан ерекше қажеттіліктері бар адамдарға ынтымақтастық пен құрмет рухын қалыптастырудағы кедергілерді еңсеруде. Мұны қалалардың көптеген жерлерінен, тіпті мобильді цифрландырудан да мүмкіндігі шектеулі жандарға деген көзқарастағы оң өзгерістері дәлелдей түседі.
Бүгінгі күнді XXI ғасыр басымен салыстырып қарасақ, ауыз толтырып айтарлықтай елеулі өзгерістер болғанын көре аламыз. Ол белгілі бір мекемеге кіріп-шығуға арналған пандустар, нашар көретіндерге арналған арнайы жолдар, қала орталарына лифттер, пандустар, дыбыстық бағдаршамдар және шағылыстыратын белгілер сияқты шаралар арқылы қол жетімді болуда. Бұл өзгерістер мүмкіндігі шектеулі жандардың өмірін жайлы ету үшін жасалған. Бұл қоғамның ерекше қажеттіліктері бар адамдар кездесетін қиындықтарға көбірек қамқорлық жасауға жалпы ұмтылысын көрсетеді.
Ерекше қажеттіліктері бар адамдардың өмір сүру жағдайын жақсартудың негізгі аспектілерінің бірі мәселеге көзқарасты өзгерту болып табылады. Ерекше қажеттілігі бар жандарға өмір сүру жағдайын жақсарту үшін тек мемлекет пен арнайы қауымдастықтар ғана емес, жалпы қоғамның да тұтастай ынтымақтастық рухын қалыптастыру арқылы жетуге болады. Бұл мүмкіндігі шектеулі адамдар өздерін жайлы және құрметті сезіне алатын кедергісіз кеңістік құруды қамтиды.
Ал аталған оң өзгерістерге қарамастан, кейде жұмыс істемейтін лифтілер сияқты көмекші құралдарды енгізуде қиындықтар бар екені мәлім. Ерекше қажеттіліктері бар адамдардың өмір сүру жағдайын одан әрі жақсарту үшін қоғамдық көлік кедергісіз қатынайтын Еуропа елдерінің тәжірибесіне жүгіну қажет. Ол үшін әрине сол елдердің жалпы жүріп өткен жолы, қауіптері, мүмкіндіктері деген сияқты критерийлерге аса мән беру қажет. Қазақстан инклюзивті қоғамға бет бұрғанымен, әлі де қиындықтар бар. Дегенмен, жастардың белсенді қатысуы және қоғамның мүмкіндігі шектеулі жандардың қиындықтарын түсінуге деген ұмтылысы арқылы ел барлық азаматтары үшін мейірімді және инклюзивті кеңістік құру үшін алға жылжи алады.
Қоғамда ерекше қажеттілігі бар жандарға адамдардың өзара көзқарасы, қарым-қатынасы ерекше болатыны жасырын емес, осы тұста мүмкіндігі шектеулі жандарға қалай құрметпен қарау керек деген сұрақтар туындауы мүмкін.
Мүмкіндігі шектеулі жандарға құрметпен қарауды – сөзбен де, іспен де үйрену оңай болмайды десек қателеспейміз. Кейде біздің қарым-қатынасымыз немесе мінез-құлқымыз мүмкіндігі шектеулі адамға қатты ренжітетін болып көрінуі мүмкін, тіпті біз өзіміз мұндай нәрсені білдірмесек те. Сондықтан осы аталған кеңестерді есте ұстаған жөн.
- Ол адам көмек сұрамайынша көмектесуге тырыспау. Иә, мүмкіндігі шектеулі адамға бірінші реакция оған бір нәрсемен көмектесу әрекеті болады. Жалпы, есте сақтаңыз: әрқашан алдымен сұраңыз, содан кейін көмектесіңіз. Егер сіз алдымен көмек қажет пе деп сұрасаңыз, сіздің эмоционалдық импульсіңіз бағаланады. Біреу жүруге қиналса да, алдымен сұраңыз, содан кейін ғана көмек қолын созыңыз.
- Мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған пандустарды немесе оларға арналған басқа заттарды пайдаланбау. Иә, бәріміз дүкен есігіне пандустың көлбеу бетімен төте жолды таңдағанды жақсы көреміз, бірақ әлі де есте ұстаған жөн: еңбекке жарамды адам мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін жасалған нәрсені пайдаланғанда, бұл өте дөрекі көрінуі мүмкін.
- Адамның мүгедектігіне емес, тұлға екеніне мән беріңіз: Мүмкіндігі шектеулі адамдар – ерекше қасиеттері, қызығушылықтары және өмірлік тәжірибесі бар адамдар. Олармен қарым-қатынас жасағанда, олардың физикалық немесе когнитивті шектеулерінен тыс тұлғаны көруге тырысыңыз.
- Қарапайым сыпайылық ережелерін сақтаңыз: Мұндай ережелерге, мысалы, лифттерде немесе қоғамдық көліктерде басымдық беру, кезекте тұрған орындардан бас тарту және т.б. жатады. Осы бір кішігірім ғана істер ерекше жандардың күнделікті өмірін ыңғайлы ете алады.
- Толерантты болыңыз: Мүмкіндігі шектеулі адамдарға төзімділік пен түсіністік таныту маңызды. Әр адамның өзіндік қиындықтары бар екенін және сіздің түсінігіңіз олардың күнделікті өмірін жеңілдететінін есте сақтаңыз.
Инклюзивті бастамаларды қолдау: қоғамда инклюзивті ортаны құруға бағытталған іс-шаралар мен бастамаларды белсенді түрде қолдау қажет. Бұл қайырымдылық шараларына қатысуды, білім беру бағдарламаларын қолдауды немесе инклюзивті шараларға қатысуды қамтуы мүмкін.
Сонымен қатар, жалпы Қазақстандағы жекелеген азаматтар мен ерекше қажеттіліктері бар жандардың құқықтары Конституцияда бекітілген. Бұл тұста Қазақстан ратификациялаған «Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы», «Мүгедектердің құқықтары туралы декларация» және «Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция» сияқты халықаралық құжаттар барлық азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кемсітусіз сақталуына кепілдік береді. Психикалық ауытқулары бар адамдардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу туралы нормалар ұлттық заңнамада, оның ішінде «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Қазақстан Республикасының Кодексінде көрсетілген.
Психикалық бұзылыстары бар адамдарға кәсіби қызметтің жекелеген түрлерін, мысалы, ауыр жұмыстарды, зиянды және қауіпті еңбек жағдайларындағы жұмыстарды, жерасты жұмыстарын жүргізуге, көлік жүргізуге және қару алып жүруге шектеулер бар.
Кейбір жұмыс берушілер адамның психиатрда есепте тұрмағаны туралы анықтаманы талап етеді, бұл психикалық ауытқулары бар науқастардың жұмысқа орналасуын және әлеуметтік бейімделуін қиындатады.
Жалпы көрініс денсаулық жағдайына қарамастан барлық азаматтардың, соның ішінде психикалық ауытқулары бар, ерекше қажеттіліктері бар адамдардың құқықтары мен бостандықтарының теңдігін қамтамасыз етуге заңнаманың ұмтылысын көрсетеді. Дегенмен, жұмыспен қамту және белгілі бір қызметтерге қол жеткізу проблемалары әлі де бар және оларды шешу заңнаманы және оны қолдану тәжірибесін мұқият қарастыруды және ықтимал түзетуді талап етеді.
