Латынша жазу тоқтады оған Назарбаевтың не қатысы бар?

Сол жоспар бойынша қазақ əліпбиі 2025 жылға дейін латын графикасына кезең-кезеңімен көшіп болуы қажет болатын. 

Одан бері 10 жылға жуық уақыт өтті, билік не «бізге жаңа әліпби қажет емес, жұмыс тоқтады» демеді, не әліпби әзірлеуді жандандырып, латын жазуына көшкен жоқ. Сөзбұйдаға салып жүріп алды. Ақыры, латын әрпінен көпшілік күрдер үзіп, жаңа әліпби жайлы әңгіме ұмытыла бастаған. Жақында сол тыныштықты Ғылым және жоғары білім министрлігі қайта бұзды.

19 тамыз күні «латын әліпбиіне көшу үшін бөлінген қаражат бюджетке қайтарылды, латын әрпімен билбордтар жазу уақытша тоқтатылды» деген ақпарат тарады. «Қазақ алфавитін латын графикасына көшіруге бөлінген қаражаттың негізгі бөлігі жұмыс жоспарының өзгеруіне байланысты бюджетке қайтарылды. Латынға толық көшу жаңа алфавит пен емле ережелері бекітілгеннен кейін ғана басталады. Мемлекеттік мекемелер, жекеменшік бизнес орындарына латын қарпімен жазылған маңдайшаны, ақпараттарды, билбордтарды орнатуды уақытша тоқтата тұруды ұсынамыз», – деп хабарлады Ғылым министрлігі.

Бірақ олар латын жазуына көшу идеясынан түбегейлі бас тарттық деген жоқ. Министрліктің мәліметінше, қазір Тіл білімі институтының, «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының және жоғары оқу орындарының ғалым-лингвистері қазақ тілінің латын графикасына негізделген әліпбиі мен емле ережесін жетілдіріп жатқан көрінеді.

Жаңа әліпбиге неге көше алмадық?

Ғылым және жоғары білім министрлігінің бұл ақпаратынан нені аңғаруға болады? Біріншіден, жаңа алфавиттің түпкілікті нұсқасы әлі дайын емес. 10 жылда көп көңілінен шығатын әліпби дайындай алмаппыз. Екіншіден, ғалымдар әліпбидің жетілдірілген нұсқасын әзірлеп жатыр. Бірақ ол қашан дайын болатыны белгісіз. Үшіншіден, мекемелер ғимарат маңдайшасына латын әрпімен жазу жазуды тоқтатуы қажет. Қысқасы, бұған дейін латын әліпбиіне көшу-көшпеуіміз 50/50 пайыз болып тұрса, бүгіннен бастап жобаның жүзеге аспай қалу қаупі артып, таразының сол жақ басы ауырлап кеткен сияқты.

Көпшілік Ғылым министрлігінің «нақты әліпби бекітілгенше мекеме атауын латынша жазбаңдар» деген ұсынысын қолдайды. Шынын айту керек, латын әліпбиіне көшу жайлы әңгіме алғаш айтылып, алфавиттің әртүрлі нұсқасы ұсынылып жатқан тұста не үшін екені белгісіз мемлекеттік мекемелер ғимарат маңдайшасына латынша атаулар іле бастады. Тіпті Бас прокуратураның өзі атауын латын әрпімен жазып қойды. Көштен қалмай «жаңа әліпбиге» көшіп алған мемлекеттік мекемелер, әкімдіктер де аз емес.

Негізі латын әліпбиіне көшу идеясын халықтың біршама бөлігі құптаған. Өйткені халық мұны Ресей ықпалынан алыстап, Түркі елдері мен Еуроодақ әлеміне жақындаудың бастамасы деп түсінді. Сондай-ақ қазіргі ғылым-техника дәуірінде латын әрпі тиімді болуы мүмкін еді. Әу баста ғалымдар латын жазуына көшудің пайдасын осылай тәпсірлеген. Бірақ ұзаққа созылған дау-дамайдан кейін көпшіліктің көңілі су сепкендей басылды. Билік басындағылардың да ынтасы қайтып қалды. Ақыры, қарқынды басталған жобаның соңы сиырқұйымшақтанып кетті.

2017 жылы күзден бастап 2022 жылға дейін латын әліпбиінің сан түрлі нұсқасы ұсынылды. Атап айтқанда, апострофты, диграфты, нүктелі және диакритикалық белгілері бар алфавиттер жасалды. Ең қызығы, осының бәрі жұрт көңілінен шыққан жоқ. Тіпті «saebiz» деген сияқты күлкілі сөздер туындап, жұрт сынына ұшырады. Мұның бәрі латын әліпбиі төңірегіндегі негативті күшейтіп, халық арасындағы сүйкімін қашырды.

Оның үстіне жаңа әліпби ел халқын екіге бөлуі мүмкін еді. Өйткені билік орыстілді, аралас тілді және өзге этнос өкілдері білім алатын мектептерде кириллица сақталып, қазақтілді мектептер ғана латын әліпбиіне көшеді деген шешім шығарды. Яғни бұл жоба жүзеге асса, қазақтілділер бір әліпбимен, өзгелер тағы бір әліпбимен өмір сүруге тура келетін. Бұл құптауға тұрарлық қадам емес екені анық еді.

Латын әліпбиіне көшу. Хронология

Тәуелсіздік алған кезден бастап қазақ алфавитін өзгерту жайлы әңгіме оқта-текте айтылып қалатын. Назарбаев бұл туралы алғаш рет 2006 жылы Қазақстан халқы ассамблеясының сессиясында айтты. 2012 жылы жарық көрген «Қазақстан-2050» стратегиясында да латын жазуы жайлы айтылған. Экс-президенттің бұл бастамаға шындап кіріскен тұсы – 2017 жыл. Сол жылы қазанда ол «Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы» жарлыққа қол қойып, «2025 жылға қарай іс қағаздар, мерзімді баспасөз, оқулықтар латын әліпбиімен шыға бастауға тиіс» деп мәлімдеген.

Осыдан кейін ғылыми ортада қарбалас басталды. Бұл туралы жоғарыда жаздық. 2018 жылы ақпанда Назарбаев түрлі нұсқалар арасынан диакритикалық белгілер қолдануды ұсынатын әліпбиді бекіткен. Бірақ ол нұсқа да сынға ұшырады. Соған қарамастан, бұл нұсқа қолданыла бастады, сол қатарда ғимарат маңдайшаларына латынша жазу жазылды.

Бірақ елде билік ауысқан соң бұл үрдіс өзгерді. 2022 жылы сәуірде Ғылым және технологиялар жөніндегі ұлттық кеңестің бірінші отырысына қатысқан президент Қасым-Жомарт Тоқаев «латын әліпбиіне тез арада көшуіміз керек деп, көптеген өрескел қателік жібердік» деп мәлімдеді. Ал сол жылы маусымда ол латын әліпбиіне көшу мәселесінде «асығыстық танытпау қажет екенін» еске салды. Осыдан кейін елде латын қарпіне көшу жайлы талқы саябыр тапты.

Басқаша айтқанда, 2022 жылдан бастап латын жазуына көшу жоспары іс жүзінде тоқтады. Үлкен мінберлерден бұл бастама туралы мүлде айтылмайтын болды. Тек кітапханалар мен ғылыми мекемелерде бұрынғы екпінмен «латын әліпбиі – заман талабы» деген сияқты дөңгелек үстелдер ара-тұра өтіп жататын. Шамасы, енді мұндай отырыстар да тоқтауы мүмкін.

Қуаныш ҚАППАС