Шыңжаңдағы қазақ жазушысына «этностық бірлікке нұқсан келтірді» деген айып тағылды

Белгілі қазақ жазушысы әрі сатирик Жеңіс Ырысқанұлы Қытайда жабық сот алдында жауап бермек. Туыстарының айтуынша, оған «этностық бірлікке нұқсан келтірді» деген айып тағылған. Бұл айып Қытайда жақында күшіне енген жаңа заңмен байланысты болуы мүмкін. Сарапшылар аталған заңды Бейжіңнің этностық азшылықтарды ассимиляциялау саясатын күшейтетін тағы бір қадам деп сынаған. Бұл туралы "Азаттық Радиосы" жазды.

Шыңжаңдағы қазақ жазушысы Жеңіс Ырысқанұлының отбасы бірнеше ай бойы оның тағдыры туралы нақты ақпарат ала алмай келген. Енді туыстарына 57 жастағы қаламгердің ісі жабық сотта қаралатыны хабарланған. Егер кінәлі деп танылса, оған 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін.

Жеңіс Ырысқанұлы 19 наурыздан бері қамауда отыр. Оған дейін бірнеше ай бойы полиция оны тергеуге шақырып келген. Ұсталғаннан кейін отбасы жазушының нақты қай жерде отырғаны туралы ресми ақпарат алмаған және онымен кездесе алмаған.

Бұған дейін Қытай полициясы жазушыны «экстремистік» көзқарастар ұстанды деп күдіктенген. Бұл туралы оның туыстарына ауызша айтылған. Ал қазір оған «этностық бірлікке нұқсан келтірді» деген қосымша айып тағылғанын жазушының ұлы Нартай Жеңіс хабарлады.

Нартайдың сөзінше, әкесінің соты жабық өтеді. Адвокат сот процесіне ешкімнің қатысуына рұқсат берілмейтінін жеткізген. Жазушының әйелі де сот отырысына кіре алмайды. Туыстарына сот аяқталғаннан кейін тек қандай жаза тағайындалғаны хабарлануы мүмкін.

Отбасы осы уақытқа дейін айыптау актісін де, істің құқықтық негізін көрсететін басқа сот құжаттарын да көрмеген.

Жеңіс Ырысқанұлына тағылған жаңа айып Қытайда 1 шілдеде «Этностық бірлікті ілгерілету туралы» заң күшіне енгеннен кейін пайда болған.

Наурызда Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысы қабылдаған заң Қытайдағы этносаралық қатынастарды реттейтін кең ауқымды құқықтық негіз қалыптастырады. Оның ішінде «этностық бірлікке нұқсан келтіретін» әрекеттерге қатысты нормалар да бар.

Алайда Жеңіс Ырысқанұлына тағылған айыптың дәл осы жаңа заңға негізделгені әзірге белгісіз.

Егер жазушының ісінде жаңа заң қолданылып жатқаны расталса, бұл құжаттың Қытайдағы этностық азшылық өкілдеріне қатысты іс жүзінде қалай қолданылатынын көрсететін алғашқы істердің бірі болуы мүмкін.

Бейжің жаңа заң «заң үстемдігін нығайтып», Қытайда ресми түрде танылған 56 этностың құқықтарын «жақсырақ қорғауға» мүмкіндік береді деп мәлімдеген.

Алайда құжат БҰҰ сарапшылары, құқық қорғау ұйымдары, Еуропалық одақ пен бірқатар Батыс елдерінің сынына ұшырады. Сыншылар заң этностық азшылықтардың құқықтарын одан әрі шектеп, Бейжің жүргізіп отырған этностық саясаттың Қытай аумағынан тыс жерлерге де әсер етуіне жол ашуы мүмкін деп қауіптенеді.

БҰҰ сарапшылары сәуірде бұл заң бүкіл Қытай аумағында этносаралық қатынастарға қатысты «бірыңғай тәсілді» орнықтыру қаупін туғызатынын ескертті. Human Rights Watch пен Еуропарламент те құжатты жоюға шақырды.

Бейжің халықаралық сын-пікірлерді «қасақана жала жабу» және Қытайдың ішкі ісіне араласу деп қабылдамай келеді.

14 шілдеде Amnesty International Қытай билігі Жеңіс Ырысқанұлының халықаралық құқық тұрғысынан мойындалған қылмыс жасағанына қатысты жеткілікті әрі сенімді дәлел ұсынбаса, оны дереу босатуға шақырды.

«Басынан бастап заңсыз»

Қытай билігі Жеңіс Ырысқанұлының ісіне қатысты әзірге түсініктеме берген жоқ. Сондай-ақ оған тағылған айыптың нақты қандай құқықтық нормаға негізделгені де жарияланбаған.

«Біз Қытай тарапынан ешқандай жауап алған жоқпыз», – дейді жазушының ұлы.

Қазақстанда тұратын және Қазақстан азаматы саналатын Нартай әкесінің мәселесіне Астананың араласуын сұраған.

Оның айтуынша, Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі Жеңіс Ырысқанұлының Қытай азаматы екенін және істің Қытай юрисдикциясына жататынын хабарлаған. Министрлік отбасына Қытай билігіне жүгінуге кеңес берген.

Нартай әкесіне тағылған айыптарды жоққа шығарып, оны қудалау заңсыз деп есептейді.

«Әкемнің қазір басынан өткеріп жатқанының бәрі әуел бастан заңсыз. Бұл халықаралық құқыққа да, Қытай Халық Республикасының өз заңдарына да қайшы. Қытай заңдарын да, қолданылуға тиіс барлық құқықтық нормаларды да бұзады», – дейді ол.

Нартай сондай-ақ Шыңжаңдағы шенеуніктерді әкесін кәсіби жетістіктері мен қоғамдағы беделіне байланысты қудалады деп айыптайды.

Оның пікірінше, бұл істің артында Шыңжаңдағы жергілікті билік өкілдері тұр.

Жеңіс Ырысқанұлы кім?

Жеңіс Ырысқанұлы – Шыңжаңдағы қазақ жазушысы, сатирик, ұстаз, редактор және мәдениет қайраткері. Ол Қытай Жазушылар қауымдастығы мен Шыңжаң Жазушылар қауымдастығының мүшесі. Бұған дейін Құмыл аймағындағы жазушылар бірлестігін басқарған.

Жазушының 13 әдеби шығармасы жарық көрген. Олардың басым бөлігі балалар әдебиеті мен юморлық әңгімелерден тұрады. Кейбір шығармалары қазақ тілінен қытай тіліне аударылған.

Жеңіс Ырысқанұлының ісі Шыңжаңдағы этностық қазақтар, ұйғырлар және негізінен мұсылман халықтарға қатысты ұзақ жылдардан бері айтылып келе жатқан қысым жөніндегі халықаралық пікірталас аясында қарастырылып отыр.

Қытай билігі Шыңжаңдағы саясаты терроризм мен экстремизмге қарсы күреске бағытталғанын айтып, адам құқықтарын бұзды деген айыптарды жоққа шығарады.

Алайда құқық қорғау ұйымдары, бұрын қамауда болған адамдар және бірқатар Батыс мемлекеттері бұл ұстаныммен келіспейді. БҰҰ-ның 2022 жылғы бағалауында Шыңжаңдағы заңсыз қамау және адам құқықтарының өзге де бұзылуы туралы мәліметтердің сенімді екені, ал кейбір әрекеттердің адамзатқа қарсы қылмыс ретінде бағалануы мүмкін екені айтылған.