Сотта жалған айғақ берген азамат айыппұл арқалады

Бір ғана жазба, бір ғана видео немесе расталмаған хабар санаулы сағаттың ішінде миллиондаған адамға тарап кетеді. Мұндай жылдамдық ақпараттың сапасынан бөлек эмоциялық әсерін алдыңғы орынға шығарып жібергені рас. Соның салдарынан жалған ақпарат қазіргі қоғамның ең күрделі әлеуметтік, саяси әрі психологиялық проблемаларының біріне айналды. Қазіргі цифрлық қоғамда жалған ақпарат тарату жай ғана этикалық мәселе болып қалған жоқ. Бұрын өтірік айту мен шындықты бұрмалау көбіне жеке адамның ар-ұятына қатысты мәселе ретінде қарастырылса, бүгінде ол сот процесіне, мемлекеттік қауіпсіздікке, қоғамдық тұрақтылыққа ықпал ететін маңызды факторлардың бірі болып отыр. Әсіресе әлеуметтік желілер дамыған заманда бір ауыз жалған сөздің салдары бұрынғыдан әлдеқайда ауырлай түскендей. Қоғамда дәлелденбеген ақпараттың тез таралуы, жалған куәлік беру, фактілерді әдейі бұрмалау секілді әрекеттер құқықтық мәдениеттің әлсіреуіне алып келеді.

Жақында Түркістан облысы Арыс аудандық сотында қаралған іс осы мәселенің қоғам үшін қаншалықты маңызды екенін тағы бір рет көрсетті. Сот мәліметіне сәйкес, 2026 жылдың қаңтарында Р. есімді азамат өзінің танысы Е.-ні жауапкершіліктен құтқару мақсатында сотта жалған айғақ берген. Ол Е.-нің көлікті мас күйде басқармағанын айтып, құқықбұзушылықты жоққа шығаруға тырысқан. Алайда тергеу барысында жүргізілген дәлелдер мен сараптамалар Е.-нің шынымен де алкогольдік масаң күйде көлік басқарғанын толық дәлелдеді. Нәтижесінде Е. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодексінің 608-бабы 3-бөлігі бойынша кінәлі деп танылып, 20 тәулікке әкімшілік қамаққа алынды. Сонымен қатар ол 7 жыл мерзімге көлік құралын басқару құқығынан айырылды.

Бұл істің қоғам назарын ерекше аудартқан тұсы – сот процесінде жалған куәлік берген адамның да жауапкершіліктен тыс қалмауы. Р.-ға қатысты аға сот приставы әкімшілік хаттама толтырып, ҚР ӘҚБтК-нің 659-бабы 1-бөлігі бойынша іс қаралды. Сотта Р. өз кінәсін толық мойындап, жеңіл жаза сұрағанымен, оған 30 275 теңге көлемінде әкімшілік айыппұл салынды. Қазіргі таңда айыппұл толық төленіп, сот қаулысы заңды күшіне енген. Бір қарағанда бұл қарапайым ғана әкімшілік іс секілді көрінуі мүмкін. Алайда мәселенің астарына тереңірек үңілсек, мұнда қазіргі қоғам үшін аса маңызды бірнеше әлеуметтік және құқықтық мәселе жатыр. Ең алдымен, бұл оқиға шындықтың сот жүйесіндегі орны туралы ойландырады. Кез келген мемлекеттің құқықтық жүйесі дәлел мен ақиқатқа сүйенгенде ғана әділ жұмыс істейді. Егер куәгерлер жалған сөйлеп, фактілер әдейі бұрмалана бастаса, онда сот жүйесінің мәні әлсіремек.

Құқықтанушылар жалған куәлікті құқықтық жүйеге жасалған ең қауіпті моральдық шабуылдардың бірі ретінде бағалайды. Себебі жалған ақпарат кейде бір адамның ғана емес, бірнеше адамның тағдырын өзгертіп жіберуі мүмкін. Әлемдік тәжірибеде жалған куәлік кесірінен жазықсыз сотталған адамдар аз емес. Кейбір елдерде кейіннен ақталып шыққан азаматтардың тағдыры соттағы өтірік жауаптардың қандай ауыр салдарға алып келетінін көрсетті. Сондықтан көптеген мемлекеттер жалған куәлікке өте қатаң қарайды. «Алайда тергеу барысында Е.-нің мас күйде көлік басқарғаны дәлелденді. Нәтижесінде Е. ҚР ӘҚБтК-нің 608-бабы 3-бөлігімен кінәлі деп танылып, 20 тәулікке әкімшілік қамаққа алынды. Сонымен қатар ол 7 жыл мерзімге көлік құралын басқару құқығынан айырылды», – деп хабарлады Түркістан облыстық соты.

Қазіргі қоғамдағы ең үлкен проблемалардың бірі – өтіріктің қалыпты құбылысқа айналып бара жатқаны. Әлеуметтік желілерде де, тұрмыстық қатынастарда да, кейде ресми процестерде де адамдар шындықты бұрмалауға бейім келеді. Бірі қаралым үшін жалған ақпарат таратады – енді бірі беделін сақтау үшін фактілерді өзгертіп көрсетеді. Мұндай ортада шынайылықтың құны төмендей бастайды. Ал шындық құнсызданған қоғамда сенім дағдарысы пайда болады. Сенім – кез келген қоғамның ең маңызды капиталы десек, халық сотқа, заңға, мемлекеттік институттарға сенген кезде ғана қоғамдық тұрақтылық сақталады. Егер қоғамда «бәрі өтірік айтады», «шындықтың қажеті жоқ» деген түсінік қалыптасса, онда құқықтық мәдениет әлсірейді. Жалған ақпараттың қауіптілігі тек оның өтірік болуында емес. Оның ең үлкен қаупі – әділдікке деген сенімді бұзуында жатыр. Адамдар заңның бәріне бірдей жұмыс істейтініне күмәндана бастаған сәтте қоғамда цинизм күшейеді. Сондықтан мұндай істердің жария түрде қаралып, құқықтық баға берілуі маңызды.

Бүгінде әлемнің көптеген елдері жалған ақпарат пен жалған куәлік мәселесіне ерекше назар аударып отыр. Себебі цифрлық дәуірде ақпараттың ықпалы бұрынғыдан әлдеқайда күшейді. Бір адамның өтірігі кейде үлкен қоғамдық резонансқа алып келеді. Әсіресе әлеуметтік желілер арқылы таралған жалған мәліметтер қоғамдық дүрбелең туғызуы мүмкін. Сол себепті медиасауаттылық пен құқықтық мәдениет қазіргі қоғам үшін ең маңызды құндылықтардың біріне айналып барады.

Сәруар Бақберген

Түркістан облысы