Табыс – нөл. БЖЗҚ қалай бейнеттің ұйығына батып қалды?

 Алайда бірнеше жылдан бері Ұлттық банк пен Үкіметтің «БЖЗҚ-дағы қаражатты көбейтеміз, активтердің кірістілігін арттырамыз» деген жоспары жүзеге аспай келеді. Биылғы төрт айдың қорытындысы бұл сенімге тағы да селкеу түсірді.

Табыс неге нөл болды?

Жыл басынан бастап 1 мамырға дейінгі мәлімет бойынша, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы (БЖЗҚ) активтердің 99 пайызын басқарып отырған Ұлттық банк салымшылар шотына 2,78 млрд теңге инвестициялық табысесептеген. Алайда жалпы портфель көлемімен салыстырғанда, табыстылық 0,00 пайыз болған. Ал осы кезеңде жинақталған инфляция 3,6 пайызға жеткен. Қарапайым тілмен айтсақ, мысалы, азаматтың шотында 10 миллион теңге тұр делік. Егер табыстылық нөл болса, бірақ осы аралықта инфляция 3,6 пайызға өссе, онда бұл қаражаттың нақты құны шамамен 360 мың теңгеге төмендеді деген сөз.

БЖЗҚ-ның түсіндіруінше, мұндай төмен нәтиженің басты себептері – теңгенің құбылуы, валюталық активтердің қайта бағалануы және халықаралық нарықтағы жағдай. Бұған қоса сәуір айында АҚШ-Израиль-Иран арасындағы геосаяси шиеленіс пен энергия тасымалдаушылар нарығындағы өзгерістер де қордың инвестициялық табысының азаюына ықпал еткен.

Жалпы, зейнетақы қорының табысы артпай жатса, Ұлттық банк пен БЖЗҚ-ның жаттанды уәждері үнемі даяр тұрады. Алайда салымшы үшін әлемдік нарықтағы геосаясатпен байланыстырған терминдерден гөрі, «менің ақшам көбейді ме, әлде азайды ма?» деген сауалға жауап табу маңызды. Қазіргі табыстың нөлдік деңгейде тұрғанына қатысты БЖЗҚ қысқа мерзімді көрсеткіштер арқылы шешім шығаруға болмайтынын еске салды. Айтуларынша, инвестиция ұзақ мерзімді циклмен жұмыс істейді. Бір ай, тіпті төрт ай бүкіл нәтижені көрсетпейді. Бірақ бұл жерде маңызды айырмашылық бар. Номиналды табыс – шоттағы ақша санының өзгеруі.
Нақты табыс – инфляцияны алып тастағаннан кейін қалған нәтиже. Түсіндіре кетсек, бұл жерде номиналды табыс – бұл сіздің шотыңыздағы сандардың таза өсімі. Егер жыл басында шотыңызда 1 000 000 теңге болып, жыл соңында ол 1 100 000 теңгеге жетсе, номиналды табысыңыз – 10 пайызға өскенін білдіреді. Ал нақты табыс – бұл осы тапқан табысыңыздан инфляцияны, яғни тауарлар мен қызметтердің қымбаттау деңгейін алып тастағандағы көрсеткіш. Бұл сіздің ақшаңыздың нақты сатып алу қабілетін көрсетеді. Әрбір азамат үшін дәл осы нақты табыс маңызды. Өйткені болашақта ол жай цифр емес, сол ақшаға не сатып ала алатынын ойлайды немесе қанша зейнетақы алатынын болжайды. Сондықтан сала мамандарының пайымдауынша, нақты табыстың жоғары көрсеткіш көрсетпеуі – бұл Ұлттық банкті, Үкіметті, БЖЗҚ-ны алаңдатуы тиіс. Келешекте зейнетақы қорындағы халықтың жиналған қаражаты бойынша нақты табысты өсіру жайына мықтап мән беру қажет.

Ең үлкен портфель неге ең әлсіз нәтиже көрсетті?

Жоғарыда айтқанымыздай, бүгінде БЖЗҚ активтерінің 99 пайыздан астамы немесе 25,57 трлн теңгесі Ұлттық банктің басқаруында. Алайда төрт ай қорытынды бойынша инфляциядан жоғары нақты табыс көрсеткен жалғыз басқарушы салыстырмалы түрде шағын көлемдегі жеке компания болды. Олардың нәтижелері мынадай: «Сентрас Секьюритиз» – 4,95 пайыз (+1,35 пайыз нақты өсім), BCC Invest – 3,05 пайыз (–0,55 пайыз), Halyk Finance – 2,66 пайыз (–0,94 пайыз ), Alatau City Invest – 2,62 пайыз (–0,98 пайыз), Halyk Global Markets – 2,37 пайыз (–1,23 пайыз), Tansar Capital – 0,57 пайыз (–3%), Қазақстан Ұлттық банкі – 0,00 пайыз (–3,6%).

Нақытылап қарасақ, зейнетақы активтерін басқарушылар арасында инфляцияны есептегенде оң нақты табыс көрсеткен жалғыз компания –«Сентрас Секьюритиз» болған. Оның портфелінде небәрі 8,3 млрд теңге бар. Компания 4,95 пайыз табыс есептеп, инфляцияны шегергенде нақты өсім 1,35 пайыз болған. Бұдан соң бұл көрсеткішке ең жақын нәтиже көрсеткен – BCC Invest. Оның басқаруындағы портфель көлемі 13,5 млрд теңге. Компания номиналды түрде 3,05 пайыз табыс әкелгенімен, инфляцияны есептегенде активтердің нақты құны 0,55 пайызға төмендеген. Мұндайда маңызды сұрақ туады. Егер шағын жеке басқарушылар белгілі бір кезеңде жақсы нәтиже көрсете алса, онда неге негізгі активті басқарушы Ұлттық банк нәтиже көрсете алмай отыр?

«Аналитик» талдау және сараптау орталығының экономист-сарапшысы Марал Төртенованың сөзіне сүйенсек, Ұлттық банктің жеке басқарушы компанияларға қарағанда төменірек нәтиже көрсетуі, оның тиімсіздігінен емес, оның ауқымынан, заңдық міндеттемелерінен және инвестициялау стратегиясынан туындайды.

«Сіз келтірген мысал өте орынды. «Сентрас Секьюритиз» бен «BCC Invest» портфельдері шағын (8-13 млрд теңге) болғандықтан, нарықта икемді қимылдап, жоғары табысты құралдарды тез сатып ала алады. Ал Ұлттық банк 25 трлн теңгеден астам алып активті басқарады. Сондықтан осыншама трлн теңгені бір уақытта жоғары табысты, шағын нарықтарға сала алмайды. Ондай қор құралдарының көлемі Ұлттық банк үшін тым тар. Сондықтан ол ақшаның негізгі бөлігін мемлекеттік облигациялар сияқты өтімділігі жоғары, бірақ табысы шектеулі құралдарға орналастыруға мәжбүр», – дейді сарапшы Марал Төртенова.

Маманның ойынша, жеке компаниялар 8-13 млрд теңгені нарықтағы ең тартымды, агрессивті және табысы жоғары акциялар мен облигацияларға жылдам бөле салады. Олардың аз ақшасы нарық бағасына әсер етпейді.

«Ұлттық банктің миссиясы – табыс табу емес, активтердің сақталуын қамтамасыз ету. Зейнетақы жүйесінің негізі болғандықтан, Ұлттық банкке консервативті болу заңмен міндеттелген. Ол тәуекелі жоғары құралдарға бара алмайды. Зейнетақы активтері тек инвестиция құралы емес, ел экономикасын қолдаудың да көзі. Ол қаражаттың қомақты бөлігін Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарына (МБҚ) және ірі инфрақұрылымдық жобаларға салады. Бұл қағаздардың табыстылығы көбіне инфляция деңгейіне жақын болады, сондықтан нақты табыс нөлге жуықтайды», – деп түсіндірді экономист-сарапшы.

Ұлттық банкке не істемек керек?

Экономикалық бақылаушы, саясаттанушы Әсем Қасымханованың ойынша, келешекте Ұлттық банк зейнетақы активтерін басқаруда тиімділікті арттыру және азаматтарға тұрақты оң нақты табыс әкелу үшін инвестициялық стратегияны жаңартып, құрылымдық өзгерістер жасауы қажет. Әлемдік озық тәжірибелерді, мысалы, Сингапурдың CPF немесе Норвегияның Мұнай қорын негізге ала отырып, Ұлттық банк іске асыруы тиіс ең маңызды мынадай бес қадам бар:

Бірінші, қордағы шетелдік валюталық активтердің үлесін арттыру керек. Бұл жерде теңгедегі мемлекеттік облигациялардың табысы ішкі инфляциямен бірдей деңгейде жүреді, бұл нақты табысты нөлге теңестіреді. Сондықтан портфельдегі шетелдік валютадағы (АҚШ доллары, еуро) құралдардың үлесін қазіргі 30 пайыздан 50-60 пайызға дейін жеткізу қажет. Әлемдік дамыған нарықтардың, мәселен, S&P 500, MSCI World акцияларына инвестиция құю – ұзақ мерзімде теңге инфляциясын басып озатын жалғыз сенімді жол.

Екінші, жас ерекшелігіне қарай инвестициялау моделіне көшу керек. Қазір 20 жастағы жас маман мен 60 жастағы зейнеткердің ақшасы бірдей консервативті қоржын үлгісінде басқарылады. Салымшылардың жасына қарай автоматты түрде өзгеретін портфельдерді енгізу қажет. Жастар үшін (20-40 жас) агрессивті стратегия. Ақшаның 70-80 пайызын жоғары табысты халықаралық акцияларға салу. Аға буын үшін (50+ жас) – консервативті стратегия. Зейнетке шығу жақындағанда ақшаны автоматты түрде тұрақты, қауіпсіз облигацияларға көшіру керек.

Үшінші, инфрақұрылымдық жобаларды нарықтық шарттармен қаржыландыруға тиіспіз. Ұлттық банк зейнетақы ақшасын ел ішіндегі ірі жобаларға (жол, зауыт, ТЭЦ құрылысы) инфляциядан төмен немесе соған тең төмен пайызбен (жеңілдікпен) беруге мәжбүр болады. Бұл – салымшылардың есебінен жасалатын субсидия. Егер мемлекеттік маңызы бар жобаларға ақша бөлінсе, оның облигациялар бойынша сыйақы мөлшерлемесі «инфляция +3-4 пайыз» формуласынан кем болмауы тиіс. Сонда ғана салымшылардың құқығы қорғалады. Мұны қарапайым тілмен түсіндірсек, мемлекет зейнетақы қорынан ақша алып, жол немесе зауыт салғысы келсе, ол қорға инфляциядан бөлек тағы 3-4 пайыз үстемеақы нақты табыс төлеуі керек.

Төртінші, жекеменшік капитал мен баламалы құралдарға жол ашу керек. Бұл портфель тек стандартты мемлекеттік облигациялармен шектелген. Енді активтердің 5-10 пайызын әлемдік инфрақұрылымдық қорларға, жылжымайтын мүлікке (Real Estate) және алтын сияқты қорғаныс активтеріне тікелей бағыттау керек. Бұл құралдар дәстүрлі акциялар мен облигациялар арзандаған дағдарыс сәттерінде портфельді құлдыраудан сақтайды.

Бесінші,сыртқы ірі басқарушыларды көбірек тарту қажет. Ұлттық банктің ішкі кадрлары мен департаменттері жаһандық нарықтардағы барлық мүмкіндіктерді дер кезінде сараптап, жедел шешім қабылдай алмайды. Сондықтан сыртқы ірі басқарушылармен де жұмыс істеген дұрыс. Олардың технологиясы мен сараптамасы жоғары нақты табыс табуға мүмкіндік береді.

«Уақытша мүмкіндіктен ұтпаймыз»

Ал экономист-ғалым Бейсенбек Зиябековтің ойынша,зейнетақы қорының қаражатына тек 100 пайыз отандық болып саналатын компаниялардың акцияларын сатып алу керек. Әсіресе отандық өндірісті дамытуға арналған жобаларға салынса, оңды болар еді.

«Біз БЗЖҚ-ның қаражатын жартылай шетелдіктер басқаратын компанияларға саламыз. Бұл дұрыс емес. Рас, зейнетақы қорының қаражаты «бос жатпауы» керек. Бірақ ол қаражатты «Қарапайым заттар экономикасын» дамытуға, жеңіл өнеркәсіпті тығырықтан шығаруға, ауыл-аймақты өркендетуге жұмсау қажет. Өзімізден ине, шеге шығаратын өндіріске жұмсағанда, сенім күшейеді. Үкімет осы жағына қатты назар аударуы керек. Акцияларды сатып алып, қордағы қаражатты шетелдік компаниялардың басқаруына беру, одан табыс көру – уақытша мүмкіндік қана. Сондықтан мұндай уақытша мүмкіндіктерге үйір болмау керек», – дейді экономист-ғалым.

Мамандардың айтуынша, зейнетақы қорындағы қаржыны ұқсатудың иін келтіре алмауымыз басымызға таяқ боп тиюі мүмкін. Ақиқатқа тура қарасақ, зейнетақы қорынан алынып, ішкі нарыққа жұмсалған қаражатты 100 пайыз ұқсата алғанымыз шамалы. Мәселен, осы уақытқа дейін зейнетақы қорынан қаражат алған теміржол саласы жанданып кете қойған жоқ. Керісінше, қарыз ұйығына батып барады. Кезінде зейнетақы қорынан қаражат алып агросаясатты жандандырмақ болған «ҚазАгро» холдингі де қазір жабылып, ақыры оның зейнетақы қорынан алған 450 млрд теңге қаражатын «Бәйтерек» ұлттық холдингі төлеп беретін болған. Санай берсек, зейнетақы қорының қаражаты алынбалы-салынбалы болып, өзімізді қойып, шетелдік компаниялардың бағалы қағаздарына да салынды. Енді бұдан табыс нөлді көрсетсе, алаңдамасқа тағы амал жоқ. Сондықтан қордағы қаражат арқылы экономикамызды сауықтыру үшін мықтап ойлану қажет-ақ.

Қарлығаш ЗАРЫҚҚАНҚЫЗЫ