Таратылған «Елбасы қорының» активтері кімге өтті?

Ашық тіркеу деректеріне сәйкес, қордың құрамында әр кезеңде тоғыз еншілес компания болған. Оның екеуі қызметін тоқтатса, қалғандары 2023-2024 жылдары жаңа құрылтайшыларға өткен. Бұл активтерді қайта құрылымдау процесі қор ресми таратылғанға дейін басталғанын көрсетеді.

«Елбасы қоры» ұзақ уақыт бойы коммерциялық емес ұйым ретінде білім беру, жастар саясаты, ғылыми зерттеулер, мәдениет және әлеуметтік жобаларды қаржыландырумен айналысты. Сонымен қатар қордың қарамағында коммерциялық бағытта жұмыс істеген ұйымдар да болды. Мұндай тәжірибе халықаралық қорлар қызметінде де кездеседі. Коммерциялық құрылымдардан түсетін табыс әлеуметтік жобаларды қаржыландырудың қосымша көзі ретінде қарастырылады. Уақыт өте келе қордың құрылымына жылжымайтын мүлік, инвестиция, қаржы және басқару бағытында жұмыс істейтін бірнеше ұйым кірді. Осы себепті қордың таратылуы тек бір заңды тұлғаның қызметін тоқтатуы ғана емес, оның қарамағындағы активтердің жаңа меншік құрылымына көшу процесін де қамтыды.

Қор активтері бөлінісі және салық берешегі

Қоғамда жиі қойылатын сұрақтың бір парасы – «Елбасы қорының» активтері мемлекетке қайтарылды ма?». Алайда, белгілісі, активтердің едәуір бөлігі жаңа заңды тұлғалардың қарамағына өткен. Демек, бұл процесті активтердің мемлекет меншігіне өтуінен гөрі корпоративтік қайта құрылымдау ретінде сипаттаған дұрысырақ. Егер мемлекет тарапынан қосымша құқықтық шешімдер қабылданбаса, мұндай өзгерістер меншік иесінің ауысқанын ғана білдіреді.

Бұл оқиға бір ғана қордың тарихы емес. Бұл – Қазақстандағы корпоративтік басқарудың қалай өзгеріп жатқанын көрсететін мысал. Қолда бар мәліметтерге сәйкес, компаниялардың басым бөлігі жаңа қорлар мен ұйымдардың қарамағына берілген. Мысалы, Almaty Building Service компаниясы Astana Art Fund жеке қорының иелігіне өткен. Ал Capital Invest 2021, Capital Invest Developer және Smart Investments ұйымдарының құрылтайшысы ретінде «Байтау» даму қоры тіркелген.

Сондай-ақ EBF Finance қоғамдық қорға, «Фонд-Инвест» дирекциясы Ат спорты мен фермерлікті дамыту қорына берілсе, Vega Dom компаниясының құрылтайшысы ретінде жеке кәсіпкерлік құрылым тіркелген.

Мұндай өзгерістер заңнама тұрғысынан активтерді қайта ұйымдастырудың қалыпты тетіктерінің бірі саналады. Заңды тұлға таратылған жағдайда оның мүлкі мен міндеттемелері қолданыстағы рәсімдерге сәйкес қайта бөлінуі мүмкін.

2025 жылдың басында «Елбасы қоры» салық берешегі бар ұйымдардың тізімінде көрсетілді. Сол кезде жарияланған мәлімет бойынша берешек көлемі 146,6 млрд теңгені құраған. Кейін бұл көрсеткіш бірнеше мың теңгеге дейін азайып, ұйым аталған тізімнен шығарылды.

Мұндай айырмашылықтың бірнеше себебі болуы мүмкін. Атап айтқанда, салық органдарының қайта есептеуі, берешектің өтелуі немесе техникалық түзетулер енгізілуі ықтимал. Дегенмен мұндай жағдайлар бойынша нақты түсініктемені тек уәкілетті мемлекеттік органдар ғана бере алады.

Қордың жабылуы – бір кезеңнің аяқталуы

Кез келген ірі қордың немесе холдингтің таратылуы оның құрамындағы активтердің жаңа басқару моделіне көшетінін білдіреді. Мұндай жағдайда негізгі назар компаниялардың қызметін тоқтатуына емес, олардың әрі қарай қалай басқарылатынына аударылады.

Егер активтер жұмысын жалғастырса, онда еңбек ұжымдары, келісімшарттар және инвестициялық жобалар да өз қызметін сақтап қалуы мүмкін. Сондықтан меншік иесінің өзгеруі әрдайым кәсіпорын қызметінің тоқтайтынын білдірмейді.

Корпоративтік басқару саласының мамандары мұндай өзгерістердің ашық әрі заң талаптарына сәйкес жүргізілуі инвестициялық ахуал үшін маңызды екенін атап өтеді. Меншік құрылымының жария болуы, қаржылық есептіліктің қолжетімділігі және мемлекеттік тіркеу деректерінің ашықтығы нарықтағы сенімді арттыратын негізгі факторлардың бірі болып саналады.

Экономикалық тұрғыдан алғанда, қордың таратылуы ел экономикасына тікелей әсер ететін оқиға емес. Алайда оның қарамағындағы компаниялардың қызметі жалғасатын болса, олар бұрынғыдай салық төлеп, жұмыс орындарын сақтап, коммерциялық жобаларды жүзеге асыруды жалғастыра алады.

Сондықтан негізгі мәселе активтердің кімге өткені емес, олардың қаншалықты тиімді басқарылатыны мен экономикалық белсенділікті сақтап қалуы болып отыр.

Соңғы жылдары Қазақстанда мемлекеттік және квазимемлекеттік сектордағы ашықтықты күшейтуге бағытталған реформалар жүргізіліп келеді. Компаниялардың құрылтайшылары, қаржылық есептері және корпоративтік өзгерістері туралы ақпараттың ашық болуы қоғамның сенімін арттыруға ықпал етеді.

«Елбасы қорының» таратылуы да осы тұрғыдан қарастырылғанда, заңды тұлғаның қызметін тоқтату рәсімімен қатар, оның бұрынғы активтерінің әрі қарайғы қызметіне қоғам назарын аудартқан оқиға ғана.

«Елбасы қорының» қызметінің тоқтатылуы – Қазақстандағы институционалдық өзгерістердің бір көрінісі. Қордың еншілес ұйымдары жаңа құрылтайшылардың басқаруына өткенімен, олардың басым бөлігі жұмысын жалғастырып келеді. Алдағы кезеңде бұл ұйымдардың корпоративтік басқару сапасы, қаржылық ашықтығы және экономикалық тиімділігі негізгі назарда болады.

Бұл жағдай ірі ұйымдардың қызметін қайта ұйымдастыру кезінде құқықтық рәсімдердің сақталуы, активтердің ашық басқарылуы және қоғамға уақытылы ақпарат берілуінің қаншалықты маңызды екенін тағы бір рет көрсетті.

Сарапшылар не дейді?

Қаржы сарапшысы Расул Рысмамбетов соңғы жылдары Қазақстандағы ірі активтерді басқару мәселесінде меншік құрылымының ашықтығы мен корпоративтік басқару сапасының шешуші рөл атқаратынын бірнеше рет айтып келеді. Оның пікірінше, кез келген ірі активтің жаңа меншік иесіне өтуі инвесторлар мен қоғам үшін барынша түсінікті әрі ашық болуы тиіс. Мемлекеттің де мұндай процестерге тиімді реттеуші ретінде қатысуы маңызды екенін атап өткен.

Сарапшының айтуынша, меншік иесінің ауысуының өзі басты мәселе емес. Негізгі назар активтердің қалай басқарылатынына, олардың экономикалық тиімділігіне және қоғам алдындағы есептілігіне аударылуы қажет. Осы тұрғыдан алғанда, «Елбасы қорының» бұрынғы активтерінің жаңа құрылымдарға берілуі де корпоративтік басқарудың ашықтығы тұрғысынан қоғамдық қызығушылық тудырады.

Ал саясаттанушы Досым Сәтбаев өзінің көптеген сұхбаттары мен жарияланымдарында Қазақстандағы мемлекеттік және қоғамдық институттардың жұмысы ашық әрі есепті болуы қажеттігін тұрақты түрде көтеріп келеді. Оның пікірінше, қоғамның сенімі ең алдымен ақпараттың қолжетімділігіне, тәуелсіз бақылауға және есептілік мәдениетіне байланысты қалыптасады. Бұл тұрғыдан алғанда, «Елбасы қорының» таратылуы тек бір ұйымның қызметін тоқтатуы емес, сонымен бірге оның активтерінің әрі қарай қалай басқарылатыны, олардың иелік құрылымының қаншалықты ашық болатыны және қоғамға қандай ақпарат ұсынылатыны жөніндегі сұрақтарды күн тәртібіне шығарды.

Экономика мен саясат саласындағы сарапшылардың бұрынғы жария пікірлеріне сүйенсек, мұндай жағдайда қоғамды ең алдымен үш мәселе қызықтырады. Бірінші, активтердің түпкі бенефициарларының ашықтығы, екінші, корпоративтік басқару мен қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарға сәйкестігі, үшінші, ұйымдардың қоғам мен мемлекет алдындағы жауапкершілігінің сақталуы. Олардың пікірінше, осы талаптар орындалған жағдайда ғана ірі активтердің қайта құрылымдалуы қоғам тарапынан түсіністікпен қабылданып, инвестициялық ортаға деген сенім артады.

Динара Мыңжасарқызы