Жанар Күнтуғанқызы: Ішкі нарықты қолдаудың тиімді жолы – отандық өндірісті ынталандыру

 Бұл үрдіс Қазақстан үшін де өзекті. Өйткені ішкі нарықтың тұрақтылығы ел экономикасының беріктігін, кәсіпкерліктің дамуын және халықтың әл-ауқатын айқындайтын маңызды факторлардың бірі саналады. Біз бұл ретте «Экономика және Құқық» институтының маманы, сарапшы Жанар Күнтуғанқызымен пікірлескенбіз.

– Ішкі нарықты қолдау қай кезде де өзекті. Мұны қолдаудың ең тиімді жолы қайсы?

– Қазақстан Тәуелсіздік алғаннан бері нарықтық экономиканы дамыту жолында көптеген реформаларды жүзеге асырды. Дегенмен отандық өндірушілер әлі де импорттық тауарлармен бәсекелесуге мәжбүр. Кейбір салаларда шетелден келетін өнімдердің үлесі жоғары болғандықтан, жергілікті кәсіпорындардың даму қарқыны баяулап отыр. Мұндай жағдайда ішкі нарықты қолдау мәселесі стратегиялық маңызға ие болады. Ішкі нарықты қолдаудың ең тиімді жолдарының бірі – отандық өндірісті ынталандыру. Мемлекет кәсіпкерлерге жеңілдетілген несие, салықтық жеңілдіктер және өндірістік инфрақұрылым ұсыну арқылы олардың бәсекеге қабілеттілігін арттыра алады. Әсіресе өңдеу өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы және азық-түлік өндірісі салаларына қолдау көрсету елдің экономикалық қауіпсіздігін күшейтеді.

Білесіз, ішкі нарықты дамыту тек кәсіпкерлерге ғана емес, тұтынушыларға да тиімді. Отандық өндіріс ұлғайған сайын жаңа жұмыс орындары ашылады, халықтың табысы артады және бюджетке түсетін салық көлемі көбейеді. Сонымен қатар жергілікті өнімдердің үлесі артқан сайын импортқа тәуелділік төмендейді. Бұл ұлттық валютаның тұрақтылығына да оң әсер етеді. Алайда ішкі нарықты қорғау дегеніміз – шетелдік өнімдерге толық тосқауыл қою емес. Қазіргі жаһандану дәуірінде мұндай саясат экономиканың дамуын тежеп, бәсекелестік ортаны әлсіретуі мүмкін. Сондықтан басты мақсат – отандық өндірушілерге тең мүмкіндік беру және олардың өнім сапасын арттыруға жағдай жасау.

– Ішкі нарықты қолдау үшін отандық кәсіпкерлерге қандай қолдау керек деп ойлайсыз?

– Бүгінде қазақстандық кәсіпкерлерді алаңдататын мәселелердің қатарында арзан импорт, логистикалық шығындардың жоғары болуы және қаржыландырудың қолжетімсіздігі бар. Кей жағдайда шетелдік тауарлар мемлекеттік қолдау мен субсидиялардың арқасында нарыққа төмен бағамен шығады. Ал жергілікті кәсіпорындар мұндай артықшылықтарға ие емес. Нәтижесінде, бәсекелестік тең болмай отыр. Ішкі нарықты қолдау үшін мемлекеттік сатып алу жүйесінде отандық өндірушілердің үлесін арттыру маңызды. Бұл кәсіпорындарға тұрақты тапсырыс беріп қана қоймай, өндірісті кеңейтуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар «Қазақстанда жасалған» өнімдерді насихаттау, сапа стандарттарын жетілдіру және экспортқа бағытталған өндірістерді дамыту да өз нәтижесін береді. Соңғы жылдары мемлекет өңдеу өнеркәсібін дамытуға және шағын әрі орта бизнесті қолдауға бағытталған бірқатар бағдарламаларды жүзеге асырып келеді. Дегенмен сарапшылар нақты нәтиже үшін қаржылық қолдаумен қатар әкімшілік кедергілерді азайту қажет екенін айтады. Кәсіпкерлер үшін бизнес жүргізу неғұрлым жеңіл болса, ішкі нарықтың әлеуеті де соғұрлым жоғары болады. Ішкі нарықты қолдау – тек экономикалық мәселе емес, ұлттық қауіпсіздік пен тұрақты дамудың маңызды шарты. Отандық өндіріс күшейген сайын елдің сыртқы факторларға тәуелділігі азайып, жаңа жұмыс орындары ашылады, халықтың әл-ауқаты жақсарады. Сондықтан ішкі нарықты дамыту мен қорғау алдағы жылдары Қазақстанның экономикалық саясатының негізгі басымдықтарының бірі болып қала бермек.

– Ауыл шаруашылығына қатысты не айтар едіңіз?

– Әрине, агроөнімдердің отандық өнімдер болғаны да өзекті. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің ішкі нарықта мол болуы үшін ауылда шағын кластерлер желісі құрылып, кооперативтердің басы біріктіріліп, мал басын өсіру, мал азығын даярлау жағы қолға алынуы тиіс. Қазақстан ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруде үлкен әлеуетке ие болғанымен, ішкі нарық әлі де бірқатар азық-түлік түрлері бойынша импортқа тәуелді. Мәселен, еліміз бидай мен ұн экспорттаудан әлемдегі жетекші мемлекеттердің бірі болғанымен, көкөніс өнімдерін сақтау, өңдеу және өткізу жүйесінде проблемалар сақталып отыр. Соның салдарынан маусымаралық кезеңде нарықта импорттық өнімдердің үлесі артады. Бұл бағаның өсуіне және ішкі нарықтың сыртқы факторларға тәуелді болуына әкеледі. Ауыл шаруашылығы өндірушілері жиі көтеретін мәселенің бірі – өнім бағасы мен дүкен сөрелеріндегі бағаның арасындағы үлкен айырмашылық. Шаруалар өнімді арзан бағамен өткізсе, тұтынушылар оны бірнеше есе қымбатқа сатып алады. Бұған делдалдардың көптігі мен логистикалық шығындардың жоғары болуы әсер етеді. Бұл мәселені фермерден тұтынушыға дейінгі тізбекті қысқарту және көтерме сауда орталықтарын дамыту арқылы реттетуге болады. Сондықтан келешекте осы мәселелер өз шешімін табады деп ойлаймын.

Соңғы жылдары агроөнеркәсіп кешеніне жеңілдетілген несие, субсидия және инвестициялық қолдау көрсетіліп келеді. Алайда фермерлер субсидия алу рәсімдерінің күрделілігіне және қаржының уақытылы бөлінбеуіне жиі шағымданады. Осыған байланысты мемлекеттік қолдау тетіктерін жеңілдетіп, шағын шаруашылықтардың қаржыға қолжетімділігін арттыру қажет.

Ішкі нарықты агроөнімдер арқылы қолдау – тек ауыл шаруашылығын дамыту емес, бұл азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, инфляцияны тежеу және ауылдық жерлерде жұмыспен қамтуды арттыру мәселесі. Қазақстан табиғи ресурстары мен жер көлемін тиімді пайдалана алса, ішкі нарықты сапалы әрі қолжетімді отандық өніммен қамтамасыз етіп қана қоймай, экспорттық әлеуетін де күшейте алады.

Әнуар ҚАЙЫРБЕК