Журналист 274-баптың «модаға» айналып бара жатқанын айтты
Қазақстан Қылмыстық кодексінің 274-бабы («көрінеу жалған ақпарат тарату») соңғы уақытта «модаға» барады. Мұндай пікірді журналист Ардак Бөкеева білдірді.
Оның айтуынша, бұл бап қазір қажет болса да, қажет болмаса да қолданыла береді, әрі тек журналистерге ғана емес.
«Ең қауіптісі – бұл баптың “мода” болып кетуі. Оны орынсыз қолданады, әрі тек журналистерге емес. Мысалы, әл-Фараби даңғылындағы жол апатын еске алыңыздар – оған құқық қорғау органдарының өкілдері қатысы бар деген әңгіме болған. Бір блогер сол апатты видеоға түсіріп, желіге жүктейді. Соның өзі үшін оны ұстап, дәл осы 274-бап бойынша іс қозғайды. Яғни, жай ғана апат видеосы, мүмкін адам өлімі болған оқиға, оған қосылған бір-екі сөз – соның өзі 274-бапқа негіз болады», – деді ол 274-бапты қолдану тәжірибесіне арналған баспасөз жиынында.
Бөкееваның сөзінше, бұл бап «қолдан-қолға өтетін» құралға айналып, кез келген адамға кез келген уақытта қолданылуы мүмкін.
«Сонымен қатар бұл бап бизнес арасындағы тартыстардың да құралына айналып барады. Кез келген кәсіпкердің арызы негізінде адамды жауапқа тарта салады. Бизнес өкілдерінің БАҚ-қа қоятын талабы әрдайым табылады. Сондықтан бұл – өте қауіпті құбылыс. Бұл бізді үлкен таңдау алдында қалдырып отыр. Бап бірнеше жылдан бері бар еді, бұрын “тыныш жатқан”. Ал енді қажет болған кезде оны шығарып алып, оңды-солды қолдана бастады», – деді журналист.
Журналист Лұкпан Ахмедьяров кейінгі 15 жылда Қазақстандағы құқық қолдану тәжірибесі айтарлықтай өзгергенін айтты. Бұрын журналистерді жауапкершілікке тарту нақты тәртіппен жүзеге асатын, алдымен сотқа дейінгі талап-арыз жолданып, кейін іс азаматтық-құқықтық тәртіпте қаралатын.
«Қазір өкінішке қарай, журналистің кінәсін анықтау мен сараптама жасау құқығы полицияға берілген. Оның үстіне бұл міндетті тергеуші емес, қарапайым учаскелік инспектор да атқара алады. Ол 274-бап бойынша келіп, журналисті жауапқа тарта алады. Тіпті жауапкершілікке тартудан бұрын адамды “қорқытып-үркіту”, қысым көрсету жағдайлары жиі кездеседі. Яғни, шақырту қағазынсыз полиция бөлімшесіне жеткізу, аса қауіпті қылмыскердей ұстау, шоттарын бұғаттау, дереу тінту жүргізу – мұның бәрі Ботагөз Омарова ісінде болған жағдайлар», – деді Ахмедьяров.
Оның пікірінше, қазіргі құқық қолдану тәжірибесінде журналистердің өзін қорғау мүмкіндігі шектеліп барады.
«Қоғамдық талқылау, жариялылық – журналистің өзін қорғауының бір жолы. Бірақ бізде, өкінішке қарай, Ботагөз Омарова, Orda Media және өзге де журналистерге қатысты істерде мұндай мүмкіндік шектелген. Себебі Қылмыстық-процестік кодекстің 204-бабына сәйкес, сотқа дейінгі тергеу барысында іс бойынша қандай да бір ақпарат жариялауға тыйым салынады. Мұндай ақпарат тарату қылмысқа теңестірілуі мүмкін. Ал журналист үшін өзіне қатысты айыптарды ашық айту – өте маңызды», – деді ол.
Ахмедьяров қалыптасқан жағдайда халықаралық тәжірибеге назар аудару қажеттігін де атап өтті. Оның айтуынша, медиа-омбудсмен институты БАҚ жарияланымдарына қатысты шағымдарды қарап, заң бұзушылықтың бар-жоғын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл органның пікірі тергеу органдарының ұстанымынан тәуелсіз болуы тиіс.
«Менің ойымша, журналист жауапкершілігі тек екі жағдайда ғана қаралуы керек: өшпенділік тілін қолдану және жеккөрушілікке итермелейтін әрекеттер. Бұлар әкімшілік жауапкершілік аясында қаралуы тиіс. Ал егер журналист таратқан ақпараттан кейін нақты қылмыс жасалса – мысалы, зорлық-зомбылық немесе жаппай тәртіпсіздік – тек сонда ғана медиаға қатысты жауапкершілік мәселесін көтеруге болады. Бұл – дамыған елдердің тәжірибесі», – деді ол.
Айта кетейік, соңғы уақытта осы бап бойынша журналистерге қатысты қылмыстық істер қозғалған. Атап айтқанда, журналист Ботагөз Омарова, Orda.kz бас редакторы Гүлнәр Бажкенова, ҚазТАГ ХАА бас директоры Әсет Матаев және агенттік бас редакторы Әмір Қасенов жауапкершілікке тартылған.
Бұл істерге байланысты журналистер бұған дейін Касым-Жомарт Токаевке үндеу жолдаған. Сондай-ақ Қазақстан Журналистер одағы мәлімдеме жасап, сәуір айының ортасында халықаралық журналистік ұйымдар да мемлекет басшысына жүгінген.
